Czego naprawdę szukała umierająca kobieta: prognozowanie i misterium paschalne

Krzyk w sali chorych

Kobieta leży na szpitalnym łóżku, jej skóra zażółcona bilirubiną, wątroba odmawia posłuszeństwa. Nie łączy jej żaden wspólny język z nikim w pokoju — poza telefonem trzymanym na wyciągniętej ręce. Płacze. Między szlochami wciąż prosi o chemioterapię — lek, który gdyby go podano, zabiłby ją szybciej niż sam rak. Lekarze milkną. Wyjaśniali sytuację prawidłowo, wielokrotnie, z troską. Ona nadal prosi.

Esej Brendana Fohta „The Art of Prognostication", opublikowany wThe New Atlantis, obiera tę scenę za swój punkt ciężkości i buduje wokół niej staranne, przeniknięte humanizmem rozumowanie: lekarze powinni uczyć się rokowania nie jako pomocniczej sprawności technicznej, lecz jako moralnej sztuki — bo to, jak pacjent umiera, zależy w dużej mierze od tego, czy powiedziano mu uczciwie i z wyprzedzeniem, że umiera. Esej ma niemal we wszystkim rację. Najbardziej interesujący staje się w ostatnim zdaniu, rzuconym niemal mimochodem — że pacjenci, którzy godzą się ze swoim rokowaniem, zaczynają „pokładać nadzieję w czymś nie z tego świata, zamiast w trucizn ie, która tylko przyspieszy ich koniec". Foht nie rozwija tej myśli. Nie może — w granicach świeckiego dyskursu medycznego, w którym się porusza. Lecz zdanie to wskazuje na drzwi, których medycyna własnymi środkami otworzyć nie zdoła.

To, co medycyna nazywa, a czego nie może uleczyć

Foht sięga po pracę dr. Nicholasa ChristakisaDeath Foretold: Prophecy and Prognosis in Medical Care, by zdiagnozować systemowe unikanie: lekarze, niemal jednogłośnie, lękają się rokowania.[^2] Zawyżają szanse przeżycia o znaczny margines. Owijają w bawełnę. W efekcie pacjenci dochodzą do śmierci zaskoczeni albo spędzają ostatnie tygodnie, gonią c za leczeniem obiecującym to, czego dać nie może. Foht traktuje to jako niepowodzenie formacji zawodowej — słusznie — ale też jako zawód uczciwości, który odbiera pacjentom szansę na ułożenie życia wokół prawdy.

Wszystko to jest trafne i warte powiedzenia. To jednak, co perspektywa medyczna uznaje za rozwiązanie — rzetelne rokowanie, uczciwa komunikacja, skalibrowane ramy czasowe — jest w istocie jedynie warunkiem wstępnym dla trudniejszego pytania. Wiedzieć, że umrzesz za sześć tygodni, to nie to samo co wiedzieć, co z tymi sześcioma tygodniami zrobić. Informacja o śmiertelności oczyszcza grunt. Nie mówi jednak, co na nim zbudować.

Tu właśnie wkracza tradycja katolicka — nie po to, by spierać się z Fohtem, lecz by stanąć tam, gdzie on przestał iść.

Starsza diagnoza

Kobieta prosząca o chemioterapię nie prosi — na najgłębszym poziomie — o lek cytotoksyczny. Prosi o więcej czasu. Prosi, jak prosi każdy stojący w obliczu zagłady, by świat nie kończył się. Ta prośba nie jest irracjonalna. Jest w istocie najbardziej racjonalną rzeczą, jakiej człowiek może pragnąć. Starsza tradycja od dawna głosi, że pragnienie trwania nie jest mechanizmem obronnym psychiki, lecz strukturalną właściwością duszy ludzkiej, która jest ukierunkowana ku dobru, jakiego żaden skończony horyzont czasowy zaspokoić nie zdoła.

Apostolski list Jana Pawła IISalvifici Dolorisjest w tej kwestii precyzyjny.[^3] Cierpienie — wywodzi ten dokument — nie jest przede wszystkim problemem medycznym do opanowania ani biograficznym zakłóceniem do zminimalizowania. Jest pytaniem skierowanym do cierpiącego, domagającym się odpowiedzi, której żaden lekarz nie może udzielić w jego imieniu. Kobieta szlochająca po bengalsku zadawała pytanie, które jej lekarze usłyszeli jako prośbę o lek. W istocie pytała:Czy jest coś dość mocnego, by mnie utrzymać?

Hans Urs von Balthasar wHeart of the Worldujmuje to samo inaczej, w tonacji niemal nie do zniesienia w klinicznym otoczeniu.[^4] Miłość — u Balthasara — zstępuje właśnie tam, gdzie nic już nie działa — w niepowodzenie, opuszczenie, ciszę po tym, gdy płacz ustaje. Misterium Paschalne nie jest pociechą przykładaną z zewnątrz do rany. Jest obecnością wewnątrz niej. Kiedy lekarze w tej sali milkli między szlochami kobiety, byli — nie wiedząc o tym — w pobliżu czegoś bardzo starego.

Kryzys, którego esej nie może rozwiązać

Foht przewiduje najsilniejszy zarzut przeciw sobie: rokowanie jest nieprecyzyjne, lekarze się mylą, a powiedzenie pacjentce, że ma tygodnie, gdy ma miesiące — lub odwrotnie — samo w sobie wyrządza szkodę. Odpowiada na to dobrze, zalecając skalibrowaną pokorę, konsultacje z kolegami i oparcie się na opublikowanych danych dotyczących wyników leczenia.

Głębszy kryzys, wokół którego esej krąży, nie nazywając go, jest jednak następujący: nawet doskonałe rokowanie pozostawia pacjenta sam na sam z faktem śmierci. Lekarze bengalskiej kobiety zrobili wszystko właściwie. Komunikowali się uczciwie, wszelkimi dostępnymi środkami, z widoczną troską. Ona płakała dalej. Problem nie był informacyjny. Rzetelne rokowanie usuwa fałszywą nadzieję. Samo w sobie nie oferuje jednak nadziei prawdziwej — a między tymi dwiema operacjami istnieje różnica, której świecka etyka medyczna w pełni zasypać nie zdoła.

Święta Teresa z Lisieux, umierając na gruźlicę w wieku dwudziestu czterech lat, opisywała wewnętrzne cierpienie ostatnich miesięcy jako tunel tak głębokiej ciemności, że nie mogła przez niego przejrzeć — kraj gęstych mgieł, w którym nawet wspomnienie światła wydawało się teoretyczne.[^1] Nie trwała w zaprzeczeniu. Nie prosiła o kolejne leczenie. Otrzymała rokowanie. To, co zamieszkiwała, była przestrzeniąporzetelnym rokowaniu — przestrzenią, ku której esej Fohta wskazuje, lecz której nie mapuje.

Czego nadzieja naprawdę wymaga

Nadzieja — w ujęciu augustiańskim i tomistycznym, kształtującym tradycję katolicką — nie jest optymizmem co do wyników. Jest cnotą teologalną — pewnym ukierunkowaniem ku dobru przekraczającemu obecne okoliczności, zakorzenionym nie w rachunku prawdopodobieństwa, lecz w naturze Tego, ku któremu dusza jest skierowana. Encyklika Benedykta XVISpe Salviformułuje to rozróżnienie ostro: nadzieja, która jest jedynie nadzieją na dłuższe życie, nie jest jeszcze tym, czym być powinna. Chrześcijańska nadzieja nie pociesza umierających, pomniejszając stratę. Bierze stratę z całą powagą, a następnie mówi: nawet to nie jest ostatnim słowem.

Na to właśnie wskazuje Foht swoją końcową frazą. „Coś nie z tego świata" to nie mglisty duchowy komfort. Potraktowane poważnie, jest to konkretne twierdzenie o strukturze rzeczywistości — że pragnienie wyrażone przez umierającą kobietę, pragnienie nieustania, odpowiada czemuś realnemu, czemuś, czego śmierć ostatecznie nie pokona.

Medycyna nie może tego nauczyć. Lekarze nie powinni udawać, że mogą. Mogą jednak — jak przekonuje Foht — przestać wypełniać tę przestrzeń fałszywymi rokowaniami, które każą pacjentom lokować ostatnią nadzieję w leczeniu, którego ona udźwignąć nie zdoła. To oczyszczenie gruntu — uczciwe, pokorne, pełne troski — jest samo w sobie służbą temu, co przychodzi potem.

Cisza między szlochami

Istnieje praktyka warta odzyskania, o której liczni badacze opieki integralnej przekonują, że należy do prawdziwego towarzyszenia: gotowość do pozostania obecnym w sali, gdy pytanie jest większe niż odpowiedź, którą się niesie.[^5] Lekarze siedzący przy tej kobiecie w ciszy — gdy wszystkie wyjaśnienia zostały już udzielone, a żadne nie zostało przyjęte — robili coś, co medycyna niedocenia, a tradycja chrześcijańska ceni wysoko. Byli świadkami.

Świadectwo to nie bierność. To odmowa porzucenia człowieka na pastwę jego umierania przez udawanie, że rozmowa się skończyła, kiedy wyczerpały się opcje leczenia. Rokowanie — czynione dobrze — jest formą świadectwa: uczciwym uznaniem, że zegar jest widoczny, że czas jest realny, że życie się kończy. To, co dodaje tradycja katolicka, jest następujące: świadectwo nie musi się tam zatrzymywać. Pytanie umierającej kobiety —czy jest coś dość mocnego, by mnie utrzymać?— jest pytaniem do kapłana nie mniej niż do lekarza, do tradycji nie mniej niż do protokołu.

Esej Fohta kończy się otwarciem drzwi. To, co czeka po drugiej stronie „nadziei w czymś nie z tego świata", jest twierdzeniem liczącym dwa tysiące lat, wypróbowanym w izbach umierania przez wszystkie stulecia, wyznawanyrn przez ludzi, którzy stali wobec tej samej ciszy i odkryli, że jest zamieszkana. To warto przemyśleć. Może szczególnie w szpitalu o trzeciej w nocy, z telefonicznym tłumaczem i bez żadnej chemioterapii do zaproponowania.

Zastrzeżenie: Poglądy i treści niniejszego wpisu należą wyłącznie do autora. Przy redakcji gramatycznej i dopracowaniu jasności wywodu wykorzystano narzędzia AI.

Bibliografia

[^1]: Święta Teresa z Lisieux,Dzieje duszy(tłum. John Clarke, ICS Publications, 1976), s. 213. „Postaram się to wytłumaczyć za pomocą porównania. Przypuśćmy, że urodziłam się w kraju gęstych mgieł."

[^2]: Nicholas Christakis,Death Foretold: Prophecy and Prognosis in Medical Care(University of Chicago Press, 1999). Christakis dokumentuje systematyczne nastawienie optymistyczne w rokowaniu lekarzy, wykazując, że klinicyści rutynowo zawyżają szanse przeżycia i przekazują pacjentom terminalnie chorym fałszywe ramy czasowe.

[^3]: Jan Paweł II,Salvifici Doloris(List apostolski, 11 lutego 1984), §§ 5–6. List dowodzi, że cierpienie stanowi „szczególne wyzwanie dla ludzkiej wolności" i że jego sensu nie można rozstrzygnąć wyłącznie na poziomie medycyny czy psychologii.

[^4]: Hans Urs von Balthasar,Heart of the World(tłum. Erasmo Leiva, Ignatius Press, 1979). Balthasar opisuje zstąpienie miłości w miejsca ludzkiego opuszczenia i klęski jako centralny ruch Misterium Paschalnego.

[^5]: Jordan B. Peterson,Maps of Meaning: The Architecture of Belief(Routledge, 1999). „w swoim nieszczęściu i prostocie pozostawała bez użalania się nad sobą i zdolna do widzenia poza sobą samą."