Wąż spełnienia: co natychmiastowe zaspokojenie robi z osobą

Po trzydziestu minutach bezwiednego przewijania Facebooka pojawia się pewne szczególne uczucie. To nie jest satysfakcja. Bliżej mu do wrażenia po posiłku, który technicznie był jedzeniem, ale zostawił nas głodniejszymi niż przedtem. Zakup jednym kliknięciem w Amazonie wywołuje krótki błysk oczekiwania, a po nim — mgliste rozczarowanie, które przybywa niemal przed samą paczką. To nie są moralne uchybienia słabych jednostek. To przewidywalne skutki środowisk zaprojektowanych z niemałą wyrafinowanością po to, by czekanie stało się nie do zniesienia.

Przegląd Bibi, Zulfiqara i Qamara z 2025 roku zatytułowany „Building Relationship Resilience in an Age of Instant Gratification" dokumentuje to, co zgromadzone dowody psychologiczne dotyczące środowisk internetowych już pokazują: ich skutki są wysoce zindywidualizowane, a zarazem systematycznie niszczą zdolności niezbędne do podtrzymywania trwałych relacji. Autorzy wskazują empatię poznawczą — świadomy wysiłek rozumienia wewnętrznego stanu drugiego człowieka — jako szczególną ofiarę, wartą osobnego zbadania. Takie ujęcie jest trafne. Precyzyjnie wskazuje na konkretny problem: nie chodzi o to, że internet czyni ludzi egoistami w jakimś ogólnym sensie, lecz że degraduje określoną zdolność poznawczą i moralną, której wymagają relacje międzyludzkie.

Co robi ta architektura

Facebook i Amazon podzielają tę samą logikę projektową. Obie platformy są zoptymalizowane nie pod kątem trwałej satysfakcji użytkownika, lecz pod kątem zaangażowania — co w praktyce oznacza maksymalizację dopaminergicznych mikronagród. Polubienia, powiadomienia, nadejście paczki, odkrycie polecanego produktu — każde z nich to drobne zdarzenie neurologiczne. Pojedynczo są błahe. Łącznie jednak trenują układ nerwowy, by oczekiwał, że między pragnieniem a jego zaspokojeniem upłyną sekundy, nie dni.

Steven Hayes, którego praca nad Terapią Akceptacji i Zaangażowania (ACT) ma tu bezpośrednie znaczenie, zauważył, że urządzenia cyfrowe są „zaprojektowane tak, by naciskać nasze przyciski przyjemności" w sposób, który sprawia, że całkowite ich unikanie jest zarówno niepraktyczne, jak i prawdopodobnie kontraproduktywne.¹ Ważniejsze pytanie brzmi: co dzieje się z człowiekiem, który przez lata funkcjonuje w tych środowiskach, nie mając psychologicznych narzędzi pozwalających zdystansować się od pętli porównań, mierzenia własnej wartości liczbą polubień czy odruchowego sięgania po telefon przy pierwszym dyskomforcie. Hayes opisuje nie deficyt moralny, lecz funkcjonalny: utratę tego, co nazywa elastycznością psychologiczną — zdolnością do znoszenia dyskomfortu bez natychmiastowej próby jego wyeliminowania.

Ma to znaczenie wykraczające poza indywidualne dobrostanie. Bibi i współpracownicy lokalizują szkodę na poziomie relacyjnym. Empatia poznawcza — zdolność do zatrzymania się, wyobrażenia sobie, czego doświadcza drugi człowiek, i tolerowania niepewności towarzyszącej autentycznemu rozumieniu kogoś innego — to właśnie ta zdolność, przeciwko której trenują środowiska natychmiastowej gratyfikacji. Architektura nagradza szybkość. Empatia wymaga powolności.

Pytanie antropologiczne

Czy człowiek został stworzony do tego?

Tomasz z Akwinu, opierając się na opisie struktury duszy o niezrównanej precyzji, rozumiał namiętności jako naturalne i dobre, lecz wymagające ładu. Pożądliwość — przyciąganie ku zmysłowej przyjemności — nie jest sama w sobie zła. Staje się nieuporządkowana, gdy działa bez kierownictwa rozumu i woli. Problem środowisk takich jak Facebook nie polega na tym, że wzbudzają pożądanie. Polega na tym, że systematycznie znoszą odstęp między wzbudzeniem a zaspokojeniem — a to właśnie w tym odstępie rozum i wola wykonują swą formacyjną pracę.

Rama CCMMP, którą Vitz, Nordling i Titus rozwijają na podstawie tej tomistycznej antropologii, ujmuje osobę ludzką jako istotowo relacyjną, rozumną i ukierunkowaną na transcendencję — nie jako stworzenie, którego celem jest bezproblemowe eliminowanie oczekiwania. Dziesięć założeń tego modelu lokuje rozkwit człowieka w uporządkowanym korzystaniu z jego władz: pamięci, rozumu, woli i właściwie ukierunkowanych namiętności. Środowisko, które nieustannie nagradza omijanie tego porządku, nie jest neutralnym udogodnieniem. Jest — w ścisłym sensie antropologicznym — czymś deformującym.

Praca Margaret Archer nad refleksyjnością wyostrza ten punkt. Twierdzi ona, że autentyczne zaangażowanie — wobec osób, projektów i wartości trwalszych niż chwila obecna — wymaga „solidarności z sobą samym": ciągłości troski zdolnej podtrzymywać się w czasie bez natychmiastowej nagrody.² Środowiska natychmiastowej gratyfikacji nie tylko przedwcześnie zaspokajają pragnienie. Trenują „ja" w nietrwałości. Człowiek, którego odruchowym nawykiem jest natychmiastowe rozładowywanie dyskomfortu przez przewijanie, kupowanie lub szukanie walidacji w polubieniach, nabywa przez powtarzanie osłabioną zdolność do rodzaju trwałego zaangażowania, którego wymagają miłość, przyjaźń i powołanie.

Co tak naprawdę kosztuje uleganie

Gabor Maté, pisząc o architekturze uzależnienia w książceIn the Realm of Hungry Ghosts, opisuje, jak pragnienie wzmacnia się zarówno wtedy, gdy mu ulęgamy, jak i wtedy, gdy siłą je tłumimy, nie zwracając nań uwagi. Alternatywą, którą wskazuje, jest uważna obserwacja: dostrzeżenie impulsu, przemianowanie go — nie jako „potrzeby", lecz jako dysfunkcyjnej myśli — i pozwolenie, by minął bez reagowania i bez walki z nim.³ Jeffrey Schwartz, cytowany przez Matégo, ujmuje ten mechanizm wprost: „Fizyczne zmiany w mózgu zależą w swym powstawaniu od stanu psychicznego umysłu — stanu zwanego uwagą. Kierowanie uwagą ma znaczenie."

To nie jest jedynie obserwacja terapeutyczna. To opis tego, jak kształtuje się nawyk — innymi słowy: to Akwinata ohabitusprzełożony na język neuronauki. Człowiek, który konsekwentnie ulega impulsowi przewijania, nie podejmuje po prostu serii drobnych złych wyborów. Kształtuje siebie, stopniowo, przez powtarzające się akty. Każde ustąpienie nieznacznie pogłębia neuralne bruzdy, które sprawiają, że następne przychodzi bardziej automatycznie. Każdy moment nieustąpienia — telefon odłożony ekranem w dół, koszyk porzucony, powiadomienie zignorowane — jest aktem samorządności, który buduje zdolność do kolejnych.

Bibi i współpracownicy ujmują to w kategoriach odporności relacyjnej. Ta sama zdolność poznawcza i emocjonalna, która pozwala człowiekowi odroczyć gratyfikację w środowisku cyfrowym, jest tą samą zdolnością wymaganą do znoszenia niejednoznaczności, frustracji i koniecznego czekania, jakie wiążą się z głębokim poznaniem drugiego człowieka. Empatia poznawcza nie jest miękką cnotą towarzyską. Jest zastosowaniem tej samej zdolności do uważnej, cierpliwej i skierowanej ku drugiemu człowiekowi atencji, którą opisują Maté i Schwartz. Jej erozja pod wpływem środowisk natychmiastowej gratyfikacji jest zatem relacyjną krzywdą o narastających skutkach.

Co można zrobić

Hayes ma rację, że odpowiedzią nie jest całkowite unikanie. Człowiek, który wkracza w dorosłość bez narzędzi do poruszania się w środowiskach cyfrowych, i tak na nie natrafi — lecz bez zasobów, by sobie z nimi radzić.¹ Bardziej użytecznym celem jest rozwijanie tego, co tradycja tomistyczna nazywa umiarkowaniem — nie ponurym tłumieniem pożądania, lecz jego właściwym uporządkowaniem. Umiarkowanie pozwala czerpać radość, zachowując wolność.

Wymaga to praktyk, a nie jedynie dobrych chęci. Kevin Majeres, którego praca w zakresie katolickiej terapii poznawczo-behawioralnej stosuje kształtowanie cnót do uwagi i lęku, dowodzi, że kierowanie uwagą jest podstawową dźwignią zmiany psychologicznej. Dokąd idzie uwaga, tam idzie człowiek. Środowisko, które przejmuje uwagę mimowolnie — dźwięk powiadomienia, czerwona odznaka, nieskończone przewijanie — uderza właśnie w tę dźwignię. Środki zaradcze przywracające uwadze jej celowość nie są więc jedynie trikami zwiększającymi produktywność. Są aktami formacji.

Konkretnie: wyłączenie nieistotnych powiadomień przywraca wybór co do momentu skupienia uwagi. Odroczenie zakupu o 24 godziny przywraca odstęp, w którym może zadziałać rozum. Korzystanie z mediów społecznościowych o stałych, zaplanowanych porach — zamiast reaktywnie — sprawia, że narzędzie pozostaje podporządkowane człowiekowi, a nie odwrotnie. To małe praktyki. Ich znaczenie tkwi nie w pojedynczym akcie, lecz w nawyku budowanym przez tysiące powtórzeń.

Na poziomie relacyjnym, nacisk Bibi i współpracowników na empatię poznawczą wskazuje ku konkretnej praktyce przeciwstawnej: świadomej, niespieszonej obecności przy drugim człowieku, którą środowiska cyfrowe każą nam odczuwać jako marnotrawstwo czasu. Rozmowa bez telefonu leżącego na stole, posiłek bez równoległego przeglądania, wytrwały wysiłek wyobrażenia sobie, czego naprawdę doświadcza osoba naprzeciwko nas — zamiast czekania na swoją kolej do mówienia — to w dzisiejszym środowisku akty kontrkultury. Są też substancją miłości.

Człowiek, którego kształtuje środowisko

Architektura kształtuje ludzi. Ta obserwacja nie jest nowa — Arystoteles rozumiał, że miasta formują swoich obywateli — lecz stosuje się ze szczególną siłą do środowisk, które wchodzą w interakcję z użytkownikami przez kilka godzin dziennie, dostosowują się algorytmicznie do indywidualnych wzorców i są wspierane budżetami optymalizacyjnymi większymi niż wydatki badawcze większości państw.

Człowiek ukształtowany przez lata bezproblemowej cyfrowej konsumpcji nie jest złamany. Ale został wytrenowany — przez nagromadzenie małych, powtarzanych aktów — w pewnym zestawie zdolności: szybkim osądzaniu, niskiej tolerancji na niejednoznaczność, odruchowym rozładowywaniu dyskomfortu i mierzeniu wartości za pomocą wskaźników społecznościowych. To zdolności, które będą działać słabo tam, gdzie stawka jest najwyższa: w wytrwałej pracy, w miłości opartej na zobowiązaniu, w przyjaźni pośród różnic zdań, w długotrwałej uprawie cnoty.

Na pytanie „czy człowiek został stworzony do tego?" tradycja antropologiczna katolicko-chrześcijańska udziela jasnej odpowiedzi. Osoba ludzka jest ukierunkowana ku prawdzie, dobru i pięknu — a konkretnie ku temu rodzajowi poznania i miłowania, które wymagają czasu, cierpliwości i gotowości do przemiany przez spotkanie z tym, co jest autentycznie inne. Potok zaspokojenia nie jest spełnieniem. Jest symulacją spełnienia podawaną z częstotliwością, która sprawia, że prawdziwe spełnienie wydaje się powolne.

Przypisy

¹ Hayes, S. C. (2019).A liberated mind: How to pivot toward what matters. Avery.

² Archer, M. S. (2003).Structure, agency and the internal conversation. Cambridge University Press.

³ Maté, G. (2008).In the realm of hungry ghosts: Close encounters with addiction. Knopf Canada.

Bibliografia

Archer, M. S. (2003).Structure, agency and the internal conversation. Cambridge University Press.

Bibi, A., Zulfiqar, S., & Qamar, M. (2025). Building relationship resilience in an age of instant gratification.Journal of Social and Personal Relationships. Publikacja online przed drukiem.

Hayes, S. C. (2019).A liberated mind: How to pivot toward what matters. Avery.

Maté, G. (2008).In the realm of hungry ghosts: Close encounters with addiction. Knopf Canada.

Schwartz, J. M., & Begley, S. (2002).The mind and the brain: Neuroplasticity and the power of mental force. ReganBooks.

Vitz, P. C., Nordling, W. J., & Titus, C. S. (red.). (2020).A Catholic Christian meta-model of the person: Integration of psychology and mental health practice. Divine Mercy University Press.