Gdy maszyny decydują, kto żyje: katolickie argumenty na rzecz sumienia w dobie wojen prowadzonych przez sztuczną inteligencję

Gdy maszyny decydują o życiu: katolickie argumenty na rzecz sumienia w dobie wojen z udziałem sztucznej inteligencji

Na początku czerwca 2026 roku Konferencja Biskupów Katolickich Stanów Zjednoczonych dołączyła do grona tych, którzy z rosnącym niepokojem moralnym przyglądają się zastosowaniu sztucznej inteligencji w działaniach wojennych. Nawiązując do nauczania papieża Leona, biskupi wydali wyjaśniające oświadczenie: osądy nad życiem i śmiercią muszą pozostać związane z żywymi sumieniami. Dokument ten nie był technicznym opracowaniem politycznym. Był obroną czegoś głębiej zakorzenionego — niezastąpionego moralnego sprawstwa osoby ludzkiej.

W miarę jak autonomiczne systemy uzbrojenia i wspomagane przez sztuczną inteligencję wyznaczanie celów przestają być teorią, a stają się rzeczywistością operacyjną, pytanie o to, kto ponosi odpowiedzialność moralną za decyzje o użyciu siły śmiercionośnej, nabiera pilności. Katolicka tradycja intelektualna, dysponująca własnym ujęciem sumienia, godności i struktury osoby ludzkiej, oferuje nie tylko religijny sprzeciw, lecz także psychologicznie spójne ramy pozwalające zrozumieć, dlaczego ta kwestia jest tak ważna.

Sumienie nie jest funkcją do zoptymalizowania

Naleganie biskupów czerpie z modelu osoby ludzkiej, który odmawia sprowadzenia rozumowania moralnego do obliczenia. W antropologii katolickiej sumienie nie jest filtrem preferencji ani modułem oceny ryzyka. Jest wewnętrzną władzą, przez którą człowiek spotyka się z prawdą o tym, co powinien czynić, i ponosi osobistą odpowiedzialność za to spotkanie.

Sztuczna inteligencja, niezależnie od swojego zaawansowania, działa bez wnętrza. Potrafi rozpoznawać wzorce, optymalizować wyniki i symulować ścieżki decyzyjne. Czego nie potrafi, to dźwigać ciężaru decyzji — doświadczać powagi wyboru, podlegać rozliczeniu, cierpieć z powodu krzywdy moralnej wynikającej z błędu, który kosztował kogoś życie. Nie są to ograniczenia oprogramowania czekające na poprawkę. Są to właściwości osób — i tylko osób.

Psychologiczne konsekwencje delegowania odpowiedzialności moralnej

Wymiar zdrowia psychicznego tej debaty jest zbyt często pomijany. Badania nad skrzywdzeniem moralnym — rozwijane szeroko w psychologii wojskowej przez takich uczonych jak Jonathan Shay i Brett Litz — dokumentują głębokie szkody, jakie powstają, gdy człowiek uczestniczy w działaniach sprzecznych z jego przekonaniami moralnymi lub czuje się zdradzony przez instytucje, którym ufał. Skrzywdzenie moralne, odrębne od stresu pourazowego, jest często bardziej oporne na leczenie i bardziej niszczy tożsamość.

Jeśli autonomiczne systemy przejmą podejmowanie śmiertelnych decyzji, odpowiedzialność moralna staje się rozproszona. Operatorzy szkolą systemy, dowódcy je wdrażają, inżynierowie projektują. Gdy uderzenie sterowane przez sztuczną inteligencję zabija cywilów, kto dźwiga skrzywdzenie moralne? Rozproszenie odpowiedzialności nie eliminuje psychologicznych pozostałości czynienia zła — rozdziela je w sposób, który pogłębia długotrwałe szkody, czyniąc jednocześnie przypisanie winy niemal niemożliwym.

Katolicki model nalegania na integralność sumienia wynika ze zrozumienia, że osoby moralne muszą odpowiadać za swoje wybory. Rozliczalność nie jest funkcją biurokratyczną. Jest psychologiczną i duchową koniecznością.

Wojna sprawiedliwa i wymóg istnienia podmiotu

Troska papieża Leona wyraża ciągłość katolickiej nauki społecznej, która wiedzie od Augustyna i Akwinaty przez współczesny dyskurs praw człowieka. Doktryna wojny sprawiedliwej wymaga, by użycie siły śmiercionośnej było proporcjonalne, skierowane przeciwko uzasadnionym celom i rozróżniające — zdolne do oddzielenia kombatantów od niekombatantów w czasie rzeczywistym, w warunkach niepewności moralnej.

Krytycy od Human Rights Watch po Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża przekonują, że obecne systemy sztucznej inteligencji nie są w stanie niezawodnie wydawać takich rozróżniających osądów. Tradycja katolicka dochodzi do tego samego wniosku inną drogą: nawet gdyby system sztucznej inteligencji mógł podejmować trafne decyzje o wyborze celów, moralny akt decyzji o odebraniu życia wymaga podmiotu — osoby, która chce, osądza i pozostaje odpowiedzialna za skutki. Nie jest to technofobia. Troska dotyczy nie sztucznej inteligencji jako takiej, lecz posługiwania się nią po to, by usunąć moralną podmiotowość z decyzji najbardziej doniosłych dla ludzkich wspólnot.

Osoba ludzka jako niezbywalny punkt odniesienia

To, co biskupi wyrazili, jest stanowiskiem, które tradycja katolicka zawsze zajmowała, a które obecna chwila czyni na nowo pilnym: osoba ludzka nie jest zmienną w systemie. Osoba ludzka jest miarą, według której systemy są osądzane.

Kultura, która systematycznie przenosi sprawstwo moralne na maszyny, uczy swoich członków na wielką skalę, że sumienie nie ma znaczenia. Konsekwencje psychologiczne nie są spekulatywne. Są widoczne w poziomach skrzywdzenia moralnego, braku zaufania do instytucji oraz w epidemii poczucia bezsensowności, z którą specjaliści w dziedzinie zdrowia psychicznego spotykają się każdego dnia. Badania psychologiczne konsekwentnie pokazują, że podstawą rozkwitu człowieka jest nadawanie życiu sensu, a nie usuwanie trudności. Czego istota ludzka nie jest w stanie przeżyć, to poczucia, że jej życie wewnętrzne jest bez znaczenia dla tego, co się dzieje.

Biskupi, którzy w czerwcu 2026 roku powtórzyli za papieżem Leonem swoje stanowisko, nalegali na przestrzeganie pewnego standardu — żywego sumienia osoby ludzkiej — którego żaden algorytm nie może zastąpić i żaden argument o efektywności nie jest w stanie wyeliminować. Podtrzymanie tego standardu, w praktyce i w myśleniu, jest zadaniem, które przed nami stoi.