Co starsi ludzie wiedzą, a co kultura wydajności zdążyła już zapomnieć

Co starsi ludzie wiedzą, a co kultura efektywności zdążyła już zapomnieć

Istnieje pewien rodzaj mądrości, który staje się widoczny dopiero wtedy, gdy pogoń za produktywnością wreszcie zwalnia. Papież Leon XIV, w liście przekazanym za pośrednictwem watykańskiego Sekretarza Stanu, kardynała Pietra Parolina, uczestnikom sympozjum, które odbyło się 10 czerwca w Rzymie pod tytułemPomost ku Niebu, wyraził tę myśl z niezwykłą bezpośredniością. Osoby starsze — przekonywał — niosą w sobie coś, co współczesny świat w dużej mierze przestał cenić: żywe świadectwo, że ludzkie życie mierzy się nie wydajnością ani samowystarczalnością, lecz zdolnością do miłości i do bycia kochanym.

Logika osiągnięć i jej ofiary

Papież Leon XIV nie posłużył się wprost językiem zdrowia psychicznego, jednak jego diagnoza współczesnej kultury trafia dokładnie w ten obszar. „Społeczeństwo, w którym żyjemy, zdominowane jest przez logikę wydajności i rywalizacji, w której siłę pojmuje się jako pokaz potęgi, a ta ma tendencję do przeradzania się w przemoc" — czytamy w jego przesłaniu.

To zdanie nazywa poznawcze i relacyjne ramy, które badacze psychologii pozytywnej dokumentują od dziesięcioleci. Gdy poczucie własnej wartości staje się warunkowe wobec tego, co człowiek wytwarza, a tożsamość splata się z pełnioną funkcją, psychologiczne konsekwencje stają się mierzalne. Lęk, wypalenie, izolacja społeczna i kruche poczucie własnego „ja" należą do najtrwalszych obserwacji w populacjach zorganizowanych wokół wskaźników wydajności.

Katolickie rozumienie osoby ludzkiej proponuje zupełnie inną strukturę. W tym ujęciu godność poprzedza funkcję. Wyprzedza osiągnięcia, trwa mimo niepełnosprawności i nie maleje z wiekiem. To nie jest sentymentalizm — to twierdzenie metafizyczne o realnych konsekwencjach psychologicznych, które stanowi fundament, na jakim musi być zbudowane autentycznie katolickie podejście do zdrowia psychicznego.

Kruchość jako siła wychowawcza

Na szczególną uwagę zasługuje sposób, w jaki papież ujmuje kruchość osób starszych jako formę nauczania. Opisał osoby starsze jako zdolne do ukazania wszystkim, zwłaszcza młodym, „że wartości egzystencji nie mierzy się miarą wydajności czy samowystarczalności, lecz zdolnością do kochania i pozwalania, by siebie kochano".

Warto się zatrzymać przy słowach „pozwalania, by siebie kochano". W kontekście terapeutycznym zdolność do przyjmowania opieki i trwania w relacji w stanie zależności, a nie samowystarczalności, należy często do najtrudniejszych zadań rozwojowych. Badania nad przywiązaniem niezmiennie wskazują, że bezpieczne funkcjonowanie w relacjach wymaga zarówno dawania, jak i przyjmowania. Umiejętność przyjęcia pomocy bez interpretowania jej jako umniejszenia nie jest postawą bierną — to aktywne osiągnięcie psychologiczne.

W wizji papieża osoby starsze ucieleśniają tę zdolność publicznie i w sposób nieuchronny. Zależność nie jest stanem zawodności. Ograniczenie nie jest deficytem. Cywilizacja, która nie potrafi włączyć tych rzeczywistości w swój system wartości, będzie ostatecznie kształtować ludzi niezdolnych do przyjęcia ich we własnym obrazie siebie. Uwewnętrzniony ageizm wiązany jest z gorszymi wynikami poznawczymi, niższymi wskaźnikami zdrowia fizycznego i krótszą oczekiwaną długością życia u osób starszych. Kulturowe deprecjonowanie starości nie pozostaje w sferze abstrakcji — staje się doświadczeniem osobistym, a w końcu klinicznym.

Sojusz terapeutyczny i kwestia wartości

Dla praktyków pracujących w ramach katolickiego podejścia do zdrowia psychicznego słowa papieża mają konkretne znaczenie zawodowe. Sojusz terapeutyczny zależy od tego, czy klient doświadcza ze strony terapeuty autentycznego szacunku — szacunku, który nie zmienia się w zależności od produktywności, użyteczności społecznej czy stopnia samowystarczalności.

Katolicki Metamodel Osoby wskazuje na coś, co świecka literatura kliniczna nieraz okrąża, nie trafiając w sedno: źródłem tego bezwarunkowego szacunku nie jest jedynie technika terapeutyczna. Odzwierciedla on przekonanie o tym, czym osoba ludzka rzeczywiście jest. Istotą stworzoną w miłości, ukierunkowaną ku miłości i cenną ze względu na to pochodzenie i to ukierunkowanie — nie ze względu na to, co wytwarza.

Świadectwo międzypokoleniowe i odporność psychiczna

Badania nad odpornością psychiczną młodszych pokoleń niezmiennie wskazują na więź międzypokoleniową jako czynnik ochronny. Młodzież i młodzi dorośli utrzymujący znaczące relacje ze starszymi członkami rodziny wykazują silniejsze kształtowanie tożsamości, większą zdolność do tolerowania niejednoznaczności oraz wyższe wyniki w miarach poczucia celu i sensu życia.

To, co przepływa między pokoleniami, w ujęciu papieża jest świadectwem życia, które przeszło przez ograniczenie i nie zostało przez nie zniszczone. Dla pokolenia zmagającego się z bezprecedensowym poziomem lęku i niestabilności tożsamości świadectwo życia, które odnalazło swój fundament poza obszarem osiągnięć, może być jednym z najbardziej kontrkulturowych i klinicznie istotnych darów, jakie są dostępne.

Inna miara

Argument papieża Leona XIV nie ma charakteru nostalgicznego. Jest to twierdzenie o kryterium, według którego należy oceniać ludzką egzystencję — twierdzenie, które ma konsekwencje dla sposobu rozumienia, praktykowania i przekazywania zdrowia psychicznego między pokoleniami.

Jeśli wartość życia mierzy się zdolnością do kochania i pozwalania, by siebie kochano, kliniczny cel opieki zmienia swój kształt. Nie chodzi już o przywracanie funkcji dla niej samej, lecz o stworzenie warunków, w których osoby mogą trwać w miłosnych relacjach przez cały łuk życia. Osoby starsze — te, które gospodarka wydajności najchętniej odrzuca — stają się jednymi z jej najważniejszych nauczycieli.

W tej reorientacji kryje się zarazem krytyka chwili obecnej i wskazanie kierunku na przyszłość.